Thales

Dili kaayo daghan ang atong nahibaloan bahin kang Thales of Miletus, ug kadaghanan sa atong nahibaloan mahitungod kaniya kay mga sugilanon lamang o mga anecdotal accounts. Wala siyay nahabiling sinulat. Ang atong mga impormasyon bahin kaniya naggikan lamang sa nagkalain-laing tipik nga mga reference nga gisulat sa mga ulahing magsusulat nga nagrekord sa mga talagsaon nga hitabo sa iyang kinabuhi.

Si Thales usa ka katalirongan sa Greek king nga si Croesus ug sa statesman nga si Solon. Ang mga tuig sa iyang kinabuhi gibutang tali sa 624 ug 546 BC

Sa usa ka military campaign batok sa Persia, giingong nasulbad ni Thales ang usa ka lisod nga logistical problem—unsaon pagtabok sa kasundalohan sa Lydian king sa halapad nga Halys River. Ang iyang solusyon mao ang paghimo og kanal nga mopahisalaag sa usa ka bahin sa agos sa suba. Tungod niini, ang usa ka halapad nga suba nahimong duha ka mas pig-ot nga agianan diin mahimong tukoran og mga tulay.

Sa iyang pagbiyahe ngadto sa Egypt, nakahimo si Thales og paagi sa pagsukod sa gitas-on sa mga pyramids. Ang iyang pamaagi yano ra: iyang gisukod ang landong sa pyramid sa panahon sa adlaw diin ang iyang kaugalingong landong parehas og gitas-on sa iyang kaugalingong lawas.

Posible usab nga niadtong iyang pagpuyo o pagbiyahe sa Egypt, nakakat-on siya og mga kahibalo nga nakatabang kaniya sa pagtagna sa solar eclipse nga nahitabo niadtong May 28, 585 BCE.

Sa praktikal nga bahin, samtang didto siya sa Miletus, naghimo siya og instrumento alang sa pagsukod sa gilay-on sa mga barko nga makita sa dagat. Isip tabang sa navigation o paggiya sa mga marinero, iyang gisugyot nga gamiton nila ang constellation nga Little Bear (Ursa Minor) isip labing kasaligan nga giya sa pagtino sa direksiyon sa amihanan.

Tungod kay talagsaon ang iyang kaalam, dili malikayan nga adunay mga sugilanon nga nadugtong sa iyang ngalan nga basin dili tanan tinood.

Pananglitan, si Plato (427–347 BCE) nagsulat mahitungod sa usa ka kataw-anan nga istorya bahin kang Thales. Giingong samtang nagtan-aw siya sa mga bituon ug naningkamot pagsabot kung unsay anaa sa langit, wala niya namatikdi ang iyang giagian ug nahulog siya sa usa ka atabay. Ang usa ka Thracian nga sulugoon nga babaye mikatawa kaniya ug miingon nga gusto kaayo niyang mahibaloan unsay nahitabo sa langit apan wala niya makita ang anaa mismo sa iyang atubangan.

Matod ni Plato, kini nga kataw-anan nga istorya mahimong iaplikar usab sa mga philosophers—kay usahay, tungod sa ilang lawom nga pagpangutana mahitungod sa dagkong mga kamatuoran, mahimong makalimot sila sa yano ug praktikal nga mga butang nga anaa sa ilang atubangan.

Si Aristotle (384–322 BCE) usab nag-asoy og laing istorya mahitungod kang Thales.

Giingong kaniadto gisaway si Thales tungod sa iyang kakabus. Ang uban tingali naghunahuna nga ang iyang kakabos nagpakita nga walay praktikal nga kapuslanan ang philosophy.

Apan, tungod sa iyang kahibalo bahin sa meteorology o pagtuon sa panahon ug kahimtang sa atmospera, nasayran kuno niya nga mahimong daghan ang ani sa olives sa sunod nga ting-init. Busa, bisan gamay ra ang iyang kapital, sayo pa siya mipalit og katungod sa paggamit sa tanang olive presses sa Miletus ug Chios.

Sa dihang miabot ang panahon sa pag-ani, kalit nga misaka ang panginahanglan sa olive presses. Tungod kay siya ang nakontrol sa ilang paggamit, gipahulam o giparenta niya kini sa presyo nga iyang gitakda ug nakaganansiya og dako.

Pinaagi niini, napakita kuno ni Thales nga dali ra mahimong adunahan ang usa ka philosopher kung mao gayod kana ang iyang tinguha. Apan ang punto mao nga dili kana ang tinood nga tumong sa philosophy.

Nganong mahinungdanon si Thales?

Si Thales nahimong bantogan dili lamang tungod sa iyang kinatibuk-ang kaalam o iyang praktikal nga kahibalo. Mas importante siya tungod kay iyang giablihan ang usa ka bag-ong direksiyon sa panghunahuna. Tungod niini, gitawag siya nga unang philosopher sa Western civilization.

Ang iyang bag-ong pagpangutana nagtuyok sa nature of things—ang kinaiyahan sa mga butang. Nangutana siya:

Unsa man gyud ang dugokang bahin diin gihimo ang tanang butang o,  unsang matanga ang naglambigit sa tanang butang?

Kini usa ka dakong kausaban sa paagi sa pagpangutana. Kay makita man nato nga daghan kaayong klase sa mga butang: yuta, panganod, dagat, mga tanom, mga mananap, ug uban pa. Usahay, ang usa ka butang mausab ngadto sa laing porma, apan adunay mga kinaiya nga nagpabilin tali kanila.

Pananglitan, ang tubig mahimong ice, mahimong alisngaw, ug mahimong likido. Lahi-lahi ang porma, apan adunay usa ka butang nga nagpabilin—ang tubig.

Ang talagsaong tampo ni Thales mao ang iyang ideya nga bisan pa man sa daghang kalainan sa mga butang, adunay basic similarity o sukaranang pagkaparehas tali kanila.

The One and the Many. Ang Usa ug ang Daghan. Dinhi makita ang usa ka importante nga philosophical idea: The Many are related to the One.

Ang Many nagpasabot sa daghang lain-laing mga butang nga atong makita sa kalibotan.

Ang One nagpasabot sa usa ka sukaranang realidad o “stuff” nga mahimong sinugdanan o pundasyon sa daghang butang.

Busa, bisan daghan ang mga butang, mahimo nga adunay usa ka sukaranang butang nga nagpaluyo. Nagtoo si Thales nga adunay usa ka single element o usa ka matang sa “stuff o butang” nga anaa sa pundasyon sa tanang physical reality.

Ang physical reality nagpasabot sa tanang pisikal nga butang nga anaa sa kalibotan—mga butang nga makita, mahikap, masukod, ug adunay pisikal nga kinaiya.

Apan dili lang ordinaryong materyal ang iyang gipangita. Para kang Thales, kining sukaranang “stuff” adunay kaugalingong principle of action or change.

Ang principle of action or change nagpasabot sa sukaranang prinsipyo o gahum nga makapasabot nganong ang usa ka butang makahimo sa paglihok, pagbag-o, o paghatag og lain-laing porma.

Ug alang kang Thales, kining One o sukaranang “stuff” mao ang: TUBIG

Para kang Thales, water is the origin or fundamental principle of things.

Busa, bisan lain-lain ang makita nato nga mga butang, iyang gihunahuna nga ang tubig maoy sukaranang elemento nga anaa sa sinugdanan sa tanang butang.

Ngano nga tubig man?

Wala tay klarong rekord kung unsa gyod ang eksaktong proseso sa pangatarungan ni Thales nga nakaabot siya sa konklusyon nga tubig ang sukaranan sa tanang butang. Apan si Aristotle misugyot nga tingali nakuha ni Thales ang ideya pinaagi sa observation o pag-obserbar sa kinaiyahan.

Pananglitan, nakita tingali niya nga: ang pagkaon ug nutrisyon sa mga buhing butang adunay kalabotan sa kaumog; ang kainit ug kinabuhi adunay relasyon sa moisture/umog; ang mga liso sa tanom adunay kaumog; ug ang tubig mao ang tinubdan sa mga butang nga basa o moist.

Busa, tingali nakahunahuna siya nga ang tubig adunay sukaranang papel sa kinabuhi ug sa kinaiyahan.

Aduna usab tay makita nga mga panghitabo sama sa evaporation o pagkahimong alisngaw sa tubig ug freezing o pagkahimong yelo.

Dinhi makita nga ang usa ka butang mahimong mag-ilis-ilis og porma. Ang tubig mahimong:

liquid → vapor → solid

Bisan nagbag-o ang porma, adunay usa ka butang nga nagpabilin nga konektado niining mga porma—ang tubig.

Mas importante ang pangutana kaysa tubag. Apan ang labing importante nga kontribusyon ni Thales dili ang siyentipikanhong tukma ba o dili ang iyang ideya nga water is the fundamental substance of everything.

Sa modernong science, dili na nato dawaton nga ang tubig mao ang materyal nga pundasyon sa tanang butang. Mas importante ang iyang pagpangutana.

Si Thales nangutana:

Unsa ang kinaiyahan sa kalibotan? Ug, Unsa ang usa ka sukaranang realidad nga makapasabot sa daghang lain-laing butang nga atong makita?

Kini nga pangutana nag-abli sa usa ka bag-ong matang sa pagpangita og kahibalo.

Wala siya magsalig sa mythological explanations—mga pasabot nga naggikan sa mga sugilanon bahin sa mga dios-dios ug supernatural beings.

Hinunoa, iyang gipangita ang usa ka explanation nga mahimong susihon pinaagi sa observation, reasoning, ug argument.

Busa, ang iyang pangutana mahimong debatehon base sa rason, ug ang iyang tubag mahimong confirm o refute pinaagi sa dugang nga pagsusi.

“All things are full of gods.”

Aduna usab siyay laing bantog nga pahayag: “All things are full of gods.” Apan sumala sa teksto, dili klaro nga ang iyang gisulti adunay theological significance sa modernong pagsabot.

Sa laing pagkasulti, dili nato kinahanglan nga sabton dayon kini nga usa ka kompleto nga theological doctrine bahin sa Dios.

Pananglitan, sa pagsulay niya sa pagpasabot sa gahom nga makita sa mga butang sama sa magnetic power sa pipila ka bato, iyang gibalhin ang diskusyon gikan sa mythological explanation ngadto sa usa ka matang sa scientific inquiry.

Ang scientific inquiry mao ang sistematikong pagpangutana, pag-obserbar, pagpangatarungan, ug pagsulay aron masabtan ang usa ka panghitabo.

Busa, bisan adunay mga konsepto nga daw adunay kalabotan sa relihiyon o mga dios, ang iyang paagi sa pagpangutana nagsugod sa direksiyon sa rational investigation.

Ang Dakong Kontribusyon ni Thales

Ang dakong nahimo ni Thales dili kay nakit-an na niya ang hingpit nga tubag sa pangutana kung unsa ang sukaranan sa tanang butang.

Ang iyang dakong nahimo mao nga iyang gipangutana ang pangutana mismo. Iyang gibutang sa atubangan sa mga mosunod nga thinkers ang problema: Kung daghan ug lain-lain ang mga butang sa kalibotan, unsa may usa ka sukaranang realidad nga nagpaluyo niining tanan?

Ang iyang tubag mao ang: Tubig.

Apan human niya, misunod ang ubang mga philosophers nga adunay lain-laing tubag.

Ang uban miingon nga ang fundamental reality mao ang air, ang uban fire, ang uban apeiron o ang “boundless/unlimited,” ug uban pa.

Apan silang tanan nagpadayon sa problema nga unang gituboy ni Thales:

Unsa ang usa, permanente, ug sukaranan nga realidad nga makapasabot sa daghang butang nga makita nato sa kalibotan?

Mao kini ang usa sa unang dagkong pangutana sa Western Philosophy—ang pagpangita sa fundamental principle of reality.

Ug gikan dinhi, mitubo ang dugang nga pagpangutana bahin sa being, change, permanence, substance, reality, cause, ug existence.


Panapos

Kung dis-a nagsud-ong si Thales sa mga dios-dios nga gisemba sa iyang panahon nakapangutana siya, "Dis-a man gikan ning mga dios-diosa? Kadaghan ani nila. Dili ko komdensido nga diha kanila nagagikan ang tanang butang." Ug dinha miisa siya sa usa ka pangutana, Dis-a gikan kining tanang butang? Kianhanglan dunay USA lamang ang gigikanan ug dili daghan.

Sa pangutanang dis-a gikan ang tanang butang, o unsay gigikanan ning tanang butang, o unsay sinugdanan ning tanang butang nia sa atong palibot? Ang tubag ni Thales, Tubig. Mahimong makatawa ka sa tubag ni Thales uban ang pagbiay-biay sanglit nadihog ka naman sa pagtoo nga Dios maoy gigikanan sa tanan. Apan taympa una. dili mahinungdanon ang tubag ni Thales. Ang mahinungdanon mao ang iyang pangutana. Dis-a gikan ang tanang butang. Unsay sinugdanan ning tanan. Ang labing kaimportante sa iyang tubag mao nga mihukom siya nga dunay USA o THE ONE ang gigikanan ning tanan.

Sa sunod, atong pagahisgutan si Anaximander.

Share sa Facebook