Apan lahi siya kang Thales. Para kang Thales, ang maong basic substance mao ang tubig (water). Si Anaximander mituo nga dili mahimong tubig lamang, o bisan unsang partikular nga elemento, ang pinakaunang gigikanan sa tanang butang.
Ang Apeiron: ang walay kinutuban nga gigikanan
Sumala kang Anaximander, ang tubig ug ang ubang makita nato nga mga butang mga specific variations lamang—mga partikular nga porma o paggawas—gikan sa usa ka mas sukaranan nga realidad.
Pananglitan, makita nato ang tubig sa daghang porma: ulan, suba, dagat, yelo, singaw, ug uban pa. Apan kung moingon ta nga ang tubig mao na gyud ang ultimate source sa tanang butang, motungha ang pangutana: Asa man gikan ang tubig mismo?
Busa nangita si Anaximander og usa ka butang nga mas fundamental pa kaysa tubig.
Gitawag niya kini og Apeiron.
Ang Greek nga apeiron kasagarang hubaron isip:
indefinite — dili espesipikong butang;
boundless — walay kinutuban;
unlimited — walay limitasyon.
Busa, para kang Anaximander, ang unang principle o primary substance dili sama sa tubig, hangin, kalayo, o yuta. Dili kini usa ka ordinaryong physical element nga atong makita ug mahikap. Kini usa ka indeterminate and boundless source diin gikan ang tanang specific nga butang.
Mao kini ang dakong kalainan:
Thales:
Ang tubig mao ang basic substance sa tanang butang.
Anaximander:
Ang basic source dili usa ka partikular nga elemento; kini ang Apeiron—ang walay kinutuban ug dili espesipikong gigikanan.
Gikan sa indeterminate ngadto sa determinate
Adunay importante nga philosophical distinction dinhi. Ang mga butang nga atong makita sa kalibotan determinate—klaro ug adunay piho nga kinaiya.
Pananglitan:
bato — piho nga butang;
tubig — piho nga substance;
hangin — piho nga substance;
kalayo — piho nga substance;
tawo — piho nga living being.
Apan ang ilang ultimate source, sumala kang Anaximander, indeterminate. Busa:
Specific things → gikan sa Indeterminate.
Finite things → gikan sa Boundless.
Kini usa ka importante nga lakang sa unang kasaysayan sa Metaphysics, tungod kay si Anaximander wala lang nangutana: “Unsa nga butang ang gigikanan sa tanang butang?”
Nangutana usab siya: “Unsa ang labing sukaranang reality nga dili na kinahanglan nga mahimong usa lamang ka partikular nga butang?”
Dinhi makita nato ang pagsugod sa mas lawom nga pagpangutana bahin sa being, origin, change, ug reality.
Ang Apeiron dili basta “nothing”
Importante nga dili nato sayop nga sabton ang Apeiron isip nothingness o “wala gyod.”
Ang Apeiron dili pasabot nga walay bisan unsa. Hinoon, kini usa ka boundless or indefinite source—usa ka realidad nga dili limitado sa usa lamang ka partikular nga porma.
Mao nga mas tukma nga isulti: Ang Apeiron dili “nothing”; kini usa ka indefinite source of things.
Kini importante sa philosophy kay ang pangutana ni Anaximander dili lamang mahitungod sa usa ka material nga substance. Nagsugod siya sa pagpangita og mas abstract nga principle nga makapasabot nganong adunay daghang lain-laing butang.
Unsaon pagkahimo sa daghang butang?
Dili kutob sa pag-ingon si Anaximander nga adunay Apeiron. Gisulayan usab niya ipasabot unsaon pagkahimo sa daghang partikular nga butang gikan niini. Dinhi mas makita ang iyang kontribusyon sa philosophy.
Si Thales wala kaayo maghatag og detalyadong explanation kung giunsa pagkahimo sa tubig ang nagkalain-laing butang nga atong makita.
Si Anaximander misulay sa pagtubag niini. Sumala kaniya, ang Apeiron mao ang:
unoriginated — walay sinugdanan;
indestructible — dili mahimong malaglag;
eternally in motion — adunay walay kataposang paglihok.
Tungod niini nga eternal motion, ang lain-laing elements nagsugod sa pagkabulag o “separation” gikan sa original substance.
Sa iyang proposed explanation, ang warm and cold unang mibulag. Gikan niini, mitungha ang moist, ug gikan sa moist mitungha ang earth and air.
Busa ang iyang ideya mahimong ipakita ingon:
Apeiron
↓
separation of opposites
↓
warm + cold
↓
moist
↓
earth + air
↓
kalain-laing butang sa natural world
Bisan kung dili na nato dawaton karon ang iyang scientific explanation, importante gihapon ang iyang pamaagi. Gisulayan niya nga ipasabot ang natural phenomena pinaagi sa usa ka rational hypothesis, imbes nga magsalig lamang sa mythological stories o dios-dios nga sugilanon.
Gikan sa Myth ngadto sa Reason
Kini usa sa labing importante nga bahin sa kontribusyon ni Anaximander. Sa karaang panahon, ang daghang panghitabo sa kinaiyahan kasagarang gipatin-aw pinaagi sa mythology. Pananglitan, ang panghitabo sa kalibotan mahimong ipasabot pinaagi sa mga dios-dios, espiritu, o supernatural nga mga sugilanon.
Apan ang unang mga Greek philosophers sama nila Thales ug Anaximander nagsugod sa laing paagi: “Aduna bay rational explanation nganong nahitabo kini?” Kini ang gitawag nato karon nga philosophical inquiry, o ang pagdukiduki sa kahimtang sa palibot.
Dili pasabot nga hingpit ug husto ang tanang ilang conclusion. Ang importante mao nga ilang gipangita ang logos—usa ka makatarunganon nga pagsabot sa realidad.
Busa, ang dakong kontribusyon ni Anaximander dili lamang ang iyang ideya bahin sa Apeiron, kundili ang iyang pagsulay nga ipasabot ang natural world pinaagi sa reason ug argument.
Ang Sinugdanan sa Kinabuhi
Naghisgot usab si Anaximander kung asa gikan ang life. Sumala sa iyang ideya, ang tanang kinabuhi adunay koneksiyon sa sea. Sa sinugdan, ang mga buhing butang mitungha sa tubig, ug sa paglabay sa panahon, ang pipila niini migawas gikan sa dagat ngadto sa yuta.
Mas makapainteres pa, iyang gisugyot nga ang tawo dili direktang mitungha sa iyang present form. Nakita niya ang usa ka problema: Ang bag-ong natawo nga tawo hilabihan ka dependent. Ang usa ka bata dili dayon makahimo sa pag-atiman sa iyang kaugalingon. Kinahanglan pa siyang atimanon sa iyang ginikanan. Apan ang ubang mga kahayopan mas dali makasurvive human mahimugso. Busa nangatarungan si Anaximander. Kung ang tawo sa sinugdanan parehas ra gyod sa iyang present form, unsaon man niya pag-survive sa unang panahon?
Tungod niini, iyang gisugyot nga ang tawo nag-evolve gikan sa laing matang sa creature nga mas haom sa unang kahimtang sa kinabuhi.
Dili pa kini evolutionary theory sama sa atong modernong biology, apan makaiikag nga makita nga kapin sa duha ka libo ka tuig una pa kang Charles Darwin, adunay usa ka philosopher nga naghunahuna na bahin sa natural development of living beings.
Ang Sugilanon nga Giasoy ni Plutarch
Si Plutarch, usa ka ulahing Greek writer ug philosopher, misaysay sa ideya ni Anaximander bahin sa origin sa tawo.
Sumala sa iyang report, ang unang mga tawo, sumala ni Anaximander,
mahimong naporma sulod sa mga isda o mga nilalang nga susama sa isda. Didto sila gipadako hangtod nga makahimo na sila sa pag-atiman sa ilang kaugalingon. Sa dihang andam na sila, migawas sila ug nagpuyo sa yuta.
Ang punto ni Anaximander mao nga kinahanglan adunay usa ka intermediate stage sa development sa tawo.
Wala siya basta miingon, “Mao na gyud ni ang tawo sukad sa sinugdanan.” Hinoon, nangutana siya kung unsaon pagpasabot sa present condition sa tawo pinaagi sa natural nga proseso.
Daghang Kalibotan
Wala lamang naghunahuna si Anaximander bahin sa Earth ug sa kinabuhi. Naghunahuna usab siya bahin sa cosmos. Sumala sa iyang panan-aw, adunay daghang worlds ug daghang systems of universes nga mahimong anaa sa samang panahon. Apan dili kini permanente.
Ang mga kalibotan adunay:
creation → existence → destruction
ug dayon mahimong adunay laing creation.
Busa ang universe, sa iyang panglantaw, adunay cyclical process. Dili kini usa lamang ka kalibotan nga nagsugod ug magpadayon hangtod sa hangtod. Hinuon, adunay balik-balik nga proseso sa pagkahimo ug pagkaguba.
Justice ug Injustice sa Cosmos
Usa sa labing makapaikag nga ideya ni Anaximander mao ang iyang paggamit sa mga pulong nga justice ug injustice sa pagpasabot sa natural order. Ang lain-laing opposite forces sa nature—sama sa warm ug cold, dry ug moist—nagkontra sa usag usa.
Kung adunay usa nga mopatigbabaw, daw adunay “injustice.” Sa kadugayan, ang imbalance kinahanglan ibalik sa order pinaagi sa pagkaguba o pagbalik sa mga butang ngadto sa ilang source.
Mao kini ang philosophical idea nga ang cosmos adunay usa ka order o balaod nga nagkontrol sa pag-abot, paglungtad, ug pagkahanaw sa mga butang.
Ang Nabiling Pulong ni Anaximander
Ang usa sa labing bantog nga tipaka/fragment nga giasoy nga gikan sa iyang sinulat nag-ingon, sa kinatibuk-ang kahulugan:
“Gikan sa diin gikan ang mga butang, ngadto niana sila kinahanglan mobalik sa dihang sila malaglag; kay sila mag-antos sa silot ug magbayad sa usag usa tungod sa ilang inhustisya, sumala sa han-ay sa panahon.”
Kini poetic kaayo paminawon.
Apan sa philosophical nga pagbasa, ang ideya mao kini:
Ang mga butang adunay gigikanan.
Ang mga butang motungha gikan niini.
Ang mga butang molungtad sulod sa usa ka panahon.
Ug sa kataposan, mobalik sila ngadto sa ilang gigikanan.
Busa ang natural world adunay cycle of coming-to-be and passing-away.
Ngano nga Importante si Anaximander?
Si Anaximander importante dili tungod kay husto ang tanan niyang scientific theories. Daghan sa iyang scientific ideas dili na nato dawaton karon.
Importante siya tungod kay iyang gipauswag ang paagi sa tawo sa pagpangutana bahin sa reality.
Gikan sa yano nga pangutana ni Thales:
“Unsa ang basic substance sa tanang butang?”
Gipauswag kini ni Anaximander ngadto sa mas lawom nga pangutana:
“Unsa ang pinakaunang principle diin gikan ang tanang butang, ug unsaon pagpasabot sa pagkahimo sa daghang lain-laing butang gikan niini?”
Kini usa ka dakong lakang padulong sa Metaphysics.
Dili na lamang siya nangutana kung unsa nga butang ang gigikanan sa kalibotan. Nangutana siya kung unsa nga klase sa reality ang kinahanglan aron mahimong posible ang tanang partikular nga butang.
Anaximander ug ang Dakong Pangutana sa Philosophy
Dinhi makita nato ang usa ka importanteng progression:
Thales:
Water → Unsa ang basic substance?
Anaximander:
Apeiron → Unsa ang mas fundamental kaysa sa tanang specific nga butang?
Later Philosophers:
Being → Unsa man gyud ang pinaka-basic nga reality?
Sa ingon niini nga paagi, ang pangutana sa mga unang Greek philosophers hinay-hinay nga gikan sa natural philosophy padulong sa metaphysics.
Ug dinhi nato makita ang usa ka dakong leksyon:
Ang philosophy nagsugod dili lamang sa pagbaton og tubag, kondili sa kaisog sa pagpangutana sa mas lawom nga pangutana.
Si Anaximander misulay sa pagtan-aw labaw pa sa makita sa atong mga mata. Ang bato, tubig, hangin, kalayo, tawo, ug uban pang butang mao ang mga partikular nga realidad nga atong makita. Apan iyang gipangutana: unsa ang ilang pinakaunang source?
Mao kini ang hinungdan nga ang ngalan ni Anaximander nagpabilin nga importante sa kasaysayan sa Philosophy, Cosmology, Metaphysics, ug natural inquiry.
0 comments: