Metaphysics

Kay unsa bay Metaphysics?

Ang Pagpangutana sa Pinakalawom nga Kamatooran sa Reality

Pasiuna

Sa atong adlaw-adlaw nga kinabuhi, daghan kaayong butang nga atong gibuhat nga wala nato hunahunaa nga adunay kalabotan diay sa Philosophy. Dili kinahanglan nga naa ta sa sulod sa classroom, nagbasa og libro ni Aristotle, Plato, o Aquinas, aron makaingon nga nag-philosophize ta.

Usahay, ang atong ordinaryong pangutana, paghukom, pagklasipikar, paghan-ay, pagpangita og hinungdan, ug pagsulay sa pagsabot sa tinood nga kinaiya sa mga butang usa na ka porma sa philosophical thinking. Pananglitan, kung naa ta sa merkado ug adunay basket nga puno sa nagkalain-laing prutas, mahimo natong bulagon ang gagmay gikan sa dagko. Mahimo usab nato nga bulagon ang mga prutas sumala sa ilang porma, kolor, klase, o matang.

Atong ibutang sa usa ka pundok ang mangga. Sa lain nga pundok ang caimito. Sa lain ang saging. Sa lain ang santol. Wala tingali nato hunahunaa nga samtang nagbuhat ta niini, naggamit na diay ta og usa ka importante nga philosophical activity: categorization o pagklasipikar. Ug sa luyo sa pagklasipikar adunay usa ka mas lawom nga pangutana: Unsa may nakapahimo nga ang usa ka butang mahimong mangga ug dili caimito? Ug dinhi nagsugod ang usa ka importante nga dalan padulong sa Metaphysics.

Ang Metaphysics dili lang usa ka hilisgutan bahin sa mga butang nga “dili makita.” Dili usab kini pareho sa magic, superstition, o paranormal nga mga butang. Ang Metaphysics mao ang sistematikong pagpangutana bahin sa pinaka-pundamental nga aspeto sa reality: Unsa ang anaa? Unsa ang Being? Ngano nga adunay butang nga anaa? Unsa ang hinungdan nganong anaa kini? Unsa ang kinaiya sa usa ka butang? Unsa ang nagpahimo niini nga mao kana nga butang? Unsaon nato pag-ila sa usa ka butang gikan sa lain? Unsa ang kausaban Unsa ang hinungdan? Unsa ang possible ug impossible? Unsa ang contingent ug necessary? Ug sa pinakalawom nga lebel:Unsa ang ultimate foundation sa tanan nga reality? 

Mahimong makaingon ka sa mga pangutana; "daoroy, dili na kana kinahanglan tukion. Nagdugangdugang lang nas problema ug kahasol sa tawo. Ang importante naay kan-on ug sud-an sa lamisa." Pero ayawg saypa, ang tumoy sa maong mga pangutana maoy hinungdan nganong dunay pagkaon nga nagtungtong sa imong lamisa.

Ang matag mag-uuma sa bukid kung gamay ra ug abot sa humay mangutana gyud kanunay kung ngaong gamay lamang ang abot. Sa ilang pagpangutana usa na ka dakong pilosopikal nga kalihokan. Kay kung dili sila mangutana kung nganong gamay ra ilang abot, dili sila mangita ug paagi aron mudaghan ang ani, ug malagmit makaapiktar kini sa linung-ag sa imong lamisa ug malagmit makulban kag kaldero. Kay ang Metaphysics nagsugod sa usa ka dakong pangutana nga sagad natong gipangutana matag adlaw sa atong kinabuhi ug mao kana ang, "Ngano man?"

ANG KAHULUGAN SA METAPHYSICS

Metaphysics - usa ka sanga sa Philosophy nga nagtuon sa being, existence, reality, substance, causes, change, identity, possibility, necessity, ug uban pang pinaka-pundamental nga aspeto sa reality. Atong sabton ang pipila ka importanteng pulong.

Being - Ang Being nagtumong sa unsa nga paagi ang usa ka butang anaa o naglungtad. Pananglitan: Ang kahoy adunay being. Ang tawo adunay being. Ang bato adunay being. Ang usa ka ideya adunay usa ka lahi nga paagi sa pagkaanaa kaysa sa pisikal nga bato. Busa ang metaphysical question dili lang: “Unsa ni?” Kundili, “sa unsang paagi kini naglungtad?” Ang Being mao ang pagka-siya. Ang Baing mao ang ikaw sa imong pagka-ikaw. Ang Being mao ang ako sa akong pagka-ako. Ang akong amahan gipangutana sa among silingan dihang nagtuon pa ko sulod sa seminaryo, "Pre, kumusta na man tong imong kamaguwangang anak? Napari na to?" Mitubag akong amahan, "ako, sa akong pagka-ako dili ko mosugot magpadayon akong anak pre. Kamaguwangan to nako." Ang pulong nga "ako, sa akong pagkaako," sabton nga, kung siyay pabut-on. Apan ang pulong wala mohunong diha lamang. Naghatag kini ug mas lawom nga kahulogan nga ang akong amahan sa iyang pagkaamahan ingon nga amahan sa iyang makaguwangang anak nga ang iyang bug-os nga pagka-amahan o being.

Existence - Ang Existence mao ang kung unsay naa. Pananglitan, mahimo kong makahunahuna og usa ka unicorn. Makadescribe ko niini. Mahimo kong mag-imagine og unicorn. Apan ang akong pagkahibalo sa konsepto sa unicorn dili pa igo aron mapamatud-an nga adunay actual unicorn sa physical reality o mga butang nga anaa sa imong palibot o anaa sa usa ka dapit. Busa lahi ang: knowing what something is ug knowing that something exists. Kini nga distinction nahimong importante kaayo sa classical Metaphysics, ilabi na kang St. Thomas Aquinas.

Reality - Ang Reality nagtumong sa kung unsa ang tinood nga anaa, dili lang sa kung unsa ang atong gihunahuna o gihanduraw. Pananglitan, kung magdamgo ko nga naa ko sa usa ka lugar, ang akong kasinatian sa damgo tinuod isip experience, apan dili kini awtomatikong nagpasabot nga ang lugar nga akong nakita sa damgo adunay external physical existence o ang mga butang sa imong palibot o mga butang sa usa ka dapit. Busa mangutana ang Metaphysics: Unsa ang tinood nga reality?

NGANONG “METAPHYSICS” ANG NGALAN?

Dinhi adunay usa ka makapaikag nga bahin sa kasaysayan. Ang pulong Metaphysics gikan sa Greek expression nga 'ta meta ta physika'. Ang literal nga pagkahubad niini mahimong: “the things after the Physics” o “the things that come after the Physics.”

Ang meta mahimong magpasabot og “after,” ug sa pipila ka konteksto mahimo usab kini magpasabot og “beyond.”

Ang physika nagtumong sa natural things o mga butang nga sakop sa study of nature. Apan importante nga masabtan nga dili ta moyanog ingon nga “Ginganlan ni Aristotle ang iyang libro ug Metaphysics tungod kay naghisgot kini sa mga butang beyond physics.” Dili ingon ana kasimple ang gigikanan sa ngalan.

ANG HISTORY SA NGALAN

Si Aristotle nagsulat og daghang philosophical works. Usa sa iyang dagkong proyekto mao ang pagtuon sa Physics, diin iyang gituki ang nature, change, motion, ug natural beings. Aduna usab siyay laing mga treatise nga naghisgot sa mas fundamental nga pangutana bahin sa: Being, substance, causes, first principles, God, reality.

Pagdas-og sa panahon, ang mga sinulat ni Aristotle gitigom ug giorganisar ngadto sa usa ka koleksyon. Ang treatises nga atong gitawag karon nga Metaphysics gibutang human sa Physics sa maong arrangement. Mao nga usa sa traditional explanations sa ngalan mao ang: ta meta ta physika “the things after the Physics.”

Sa kasaysayan sa transmission sa Aristotelian corpus, ang ngalan kasagarang nalambigit sa pag-organisa sa iyang mga sinulat pagdas-og sa panahon, ug tradisyonal nga gilangkit kini kang Andronicus of Rhodes, usa ka editor sa mga sinulat ni Aristotle.

Ang metaphysics o metapisika mahimo nga nakakuha sa ngalan niini tungod sa usa ka makasaysayanhong aksidente sa dihang ang libro ni Aristotle nga giulohang Metaphysics gipatik. Si Aristotle mismo wala mogamit sa termolohiya nga metapisika, apan adunay usa ka editor sa iyang mga sinulat mga duha ka siglo ang milabay sa ngalan ni Andronicus of Rhodes ang nagmugna niini isip ulohan, nga lagmit nagpasabot nga kining libroha angay tun-an human sa libro ni Aristotle nga Physics, busa literal nga nagpasabot nga 'human sa physics'.

Ang maong termino nagsugod sa pagsulod sa pinulongang Ingles sa tunga-tunga sa dekada 1500 pinaagi sa Latin nga pulong nga metaphysica. Apan adunay usa ka importante nga punto. Ang “after Physics” dili mao ang bug-os nga philosophical meaning sa Metaphysics. Sa paglabay sa panahon, ang meta gisabot usab sa mas philosophical nga kahulugan nga “beyond” o “beyond the study of nature.” Mao nga ang Metaphysics nahimong ngalan alang sa pagtuon sa mga pangutana nga mas fundamental pa kaysa sa ordinaryong study of nature.

ETYMOLOGY SA METAPHYSICS

Atong bahinon ang pulong. Greek: meta + physika.

Meta - Ang meta mahimong magpasabot og: after, beyond, among/with, depende sa paggamit. Sa ngalan nga Metaphysics, adunay duha ka importante nga historical associations.

Una, after Physics. Tungod kay ang treatise gibutang human sa Physics sa arrangement sa Aristotelian works.

Ikaduha, beyond Physics. Tungod kay ang subject matter niini nag-adto sa mga pangutana nga dili limitado sa particular nga physical processes.

Physika - Ang physika gikan sa Greek physis, nga nagpasabot og kinaiyahan o ang pisikal nga palibot. Ang Physics, sa classical Greek philosophical sense, dili pa pareho sa modern Physics nga atong makita karon sa laboratoryo, equations, quantum mechanics, relativity, ug uban pa.

Alang ni Aristotle, ang study of nature naghisgot sa natural beings, change, motion, ug principles sa natural world.

Busa kung atong sabton ang classical context: Physics → pagtuon sa natural beings ug natural change. Metaphysics → pagtuon sa mas fundamental nga mga prinsipyo sa Being ug Reality.

DILI PASABOT NGA “MAGIC” ANG METAPHYSICS

Importante nga ato ning klarohon. Kung makadungog ang usa ka tawo sa pulong nga Metaphysics, usahay iyang mahunahuna: ghosts spirits, supernatural powers, magic, occult, fortune telling, paranormal phenomena.

Apan dili kana ang technical meaning sa philosophical Metaphysics. Ang Metaphysics usa ka branch sa Philosophy.

Kung mangutana ta, “Unsa ang nature sa existence?” Metaphysical question kana.

Kung mangutana ta: “Ngano nga adunay change?” Metaphysical question kana. Kung mangutana ta: “Unsa ang cause?” Metaphysical question kana.

Kung mangutana ta: “Unsa ang nagpahimo nga ang usa ka butang mao kana nga butang?” Metaphysical question kana.

Ug kung mangutana ta: “Ngano nga adunay something rather than nothing?”

Usa usab kana sa pinakalawom nga metaphysical questions.

ANG METAPHYSICS SA ATONG ADLAW-ADLAW NGA KINABUHI

Dinhi nato makita nga ang Philosophy dili lang para sa mga professional philosophers. Nag-philosophize ta matag adlaw, bisan wala nato mabantayi. Dili pasabot nga kada lihok nato philosophical na dayon sa formal nga kahulugan. Ang punto mao nga daghang ordinaryong desisyon ug panghunahuna naggamit og concepts, distinctions, classifications, causes, identities, ug assumptions about reality nga gituki sa Philosophy.

Pananglitan: Naa ka sa merkado. Naay daghang prutas sa imong atubangan. Gusto nimo nga i-organize. Imong gibulag ang mangga gikan sa caimito. Ngano man? Kay nailhan nimo nga managlahi sila. Apan unsaon nimo pagkahibalo nga managlahi sila? Kay adunay mga characteristics nga imong nakita; porma, texture, lami, color, seed structure, physical characteristics, ug uban pa.

Apan labaw pa niana, naa kay konsepto sa ilang kind o klase. Makaingon ka; “Kining prutasa kay mangga.” Ug: “Kining usa kay caimito.”

ANG SIMPLE NGA PAGKLASIPIKAR SA PRUTAS

Hunahunaa kini. Naa kay 20 ka prutas. Gibutang nimo ang dagko sa usa ka bahin. Ang gagmay sa pikas bahin. Kana usa na ka classification. Dayon imong gibulag ang; lingin, taas, oval, pormada. Classification gihapon. Dayon imong gibulag ang; mangga, caimito, saging, santol. Mas lawom na ang imong classification kay dili na size ang imong gigamit.

Nagsugod ka sa pag-ila sa kind. Ug dinhi naay philosophical question: Unsa may nakapahimo nga ang usa ka prutas mahimong mangga ug dili caimito? Dili lang kay lahi ang kolor. Kay mahimo man nga duha ka mangga adunay lain-laing kolor tungod sa maturity. Dili usab lang kay lahi ang size. Kay adunay gagmay nga mangga ug dagkong mangga. Busa mangutana ta: Unsa ang naghatag sa usa ka butang sa iyang identity isip usa ka particular nga kind? Kini nga pangutana moadto sa mas lawom nga concepts sa: Nature, Essence, Identity, Form, Substance.

NATURE: UNSAY “KINAIYA” SA USA KA BUTANG?

Ang nature sa usa ka butang mao ang prinsipyo nga nagpasabot kung unsa kana nga butang ug unsang klaseha kana nga butang. Pananglitan: Kung moingon ka; “Mao ni ang mangga.” Dili nimo maoy buot ipasabot nga: “Kini nga prutas, yellow.” Kay dili tanan mangga yellow. Dili usab nimo pasabot: “Kini nga prutas dako.” Kay dili tanan mangga dako. Ang imong giila mao nga: Kini nga butang sakop sa kind nga mangga. Mao nga ang pangutana sa Metaphysics mahimong; Unsa ang metaphysical nga basihan sa pagka-mangga niini? Kini mas lawom kaysa ordinaryong visual recognition.

CATEGORY: NGANONG GIBUTANG NATO SILA SA LAIN-LAIN NGA PUNDOK?

Dili kita makaikyas sa kamatuoran nga ang atong hunahuna natural nga mangita og order. Kung makita nato ang: mangga + mangga + mangga, mosantop sa atong hunahuna, “Pareho ni sila og kind.” Kung makita nato ang: mangga + caimito, mosantop sa atong hunahuna, “Lahi ni sila og kind.”

Lahilahi sila sa ilang pagkaprutas, o kinaiya (nature) isip prutas, apan pariha ra sila prutas, ug kining maong prutas ato na usang ilahi sa mga utanon. Mao nga ang human intellect dili lang magtipon og individual objects. Nag-formulate kini og concepts.

Pananglitan sugoon ka sa imong mama. "Nak, ilahi nang mga mangga sa mga caimito. Suwayig sagol ug usa ka caimito ang usa ka tapok mangga di ba kasab-an ka.

Ang individual: Kini nga partikular nga mangga nga imong gigunitan.

Ang concept: Manga sa kinatibuk-an nga naglangkod sa tanang matang nga manga. 

Ang individual: Kini nga partikular nga iro nga imong nakita.

Ang concept: Iro sa kinatibuk-an nga naglangkob sa tanang matang nga iro.

Ang individual: Kini nga partikular nga tawo nga imong nakita o tawhanong persona o sa inglis gitawag ug human person.

Ang concept: Human being o tawhanong kinaiya o human nature nga naglangkob sa tanang matang sa tawo.

Ug dinhi nagsugod ang usa ka dakong philosophical problem: Ang atong concepts ba nagrepresentar sa tinood nga structures sa reality, o produkto lamang sila sa atong hunahuna? Kini usa sa mga pangutana nga misulod sa debate tali sa: Realism, Nominalism, Conceptualism diin may dakong papel sa medieval philosophy.

ANG PAGHIBALO SA “KIND”

Balik ta sa prutas. Kung moingon ka: “Kini kay mangga.” Wala lang ka nag-ila sa physical appearance. Gibutang nimo siya sulod sa usa ka class o kind. Mao nga ang imong hunahuna naghimo og distinction: This individual object vs. the kind to which it belongs.

Pananglitan: Kini nga mangga usa ka individual. Apan: Manga - usa ka universal concept o kind concept. Dili parehas ang “mangga nga naa sa akong kamot” ug ang concepto nga “mangga.”

Ang Partikular nga mangga nga naa sa imong kamot mao ang individual mangga. Ang mangga nga anaa sa imong hunahuna mao ang universal nga mangga. Ug kini nga distinction mahimong moadto sa usa ka mas lawom nga metaphysical issue. Sanglit ang Universal anaa lamang sa hunahuna naturalmente maikag ka gayod sa pagpangutana, Are universals real?

Kana nga pangutana gihisgotan pag-ayo sa classical ug medieval Philosophy.

ANG BATA NGA NAGKAT-ON SA KALIBUTAN NAGKATEGORYA

Hunahunaa ang usa ka bata. Sa iyang pagkabata, makakita siya og lain-laing butang: Mama. Papa. Iro. Iro. Iro. Iring. Iring. Kahoy. Kahoy. Bola. Bola.
Hinay-hinay, makakat-on siya nga adunay mga butang nga pareho og kind. Makakat-on siya sa concept: dog. Ug dili lang “Kana nga iro.” Mao nga ang intellect sa tawo makahimo og abstraction. Dili lang nato makita ang individual. Makahimo ta og concept nga mahimong magrepresentar sa daghang individuals. Mao nga kung moingon ko: “Tawo.” Dili lang usa ka tawo o person ang akong gipasabot. Mahimo kong maghisgot sa human beings generally o human nature nga sa bisaya pa tawhanong kinaiya.

Dinhi na ang philosophy mosulod sa pangutana bahin sa: universals, particulars, essence, nature, form, substance, ug identity.

ANG PAGKALAIN SA MANGGA UG CAIMITO

Atong himoon nga mas lawom ang example. Naa kay:

M1 = usa ka mangga
C1 = usa ka caimito

Pareho silang: prutas, edible, adunay physical form, adunay size, adunay color, adunay weight, anaa sa space, mausab tungod sa growth ug decay. Apan dili sila pareho og kind. Ngano man? Kay adunay mga characteristics nga nagpalahi kanila. Busa ang atong hunahuna nag-ingon: Same in some respects, different in other aspects. Pareho sila nga fruit. Apan lahi sila nga kind of fruit.
Labing importante sa ngatanan angay matngonan nga ang Reality adunay distinctions. Ang Metaphysics nagtuon kung unsa ang pundasyon sa maong distinctions.

ANG CONCEPT SA IDENTITY

Kung gahapon nakita nimo ang usa ka mangga nga berde pa, ug pagkaugma nahimo na kining hinog ug yellowish, mangutana ta; Mao pa ba gihapon kini nga mangga? Ang tubag mao nga, Oo. Apan sa unsang paagi nga susama gihapon? Nausab ang: color, softness, smell, taste, size. Apan moingon gihapon ta: “Mao gihapon ni nga mangga.” Mao kini ang problema sa identity through change.

Kung ang usa ka butang mausab, sa unsang paagi nga makaingon ka nga parihas ra gihapon nang butanga? Kini usa ka metaphysical question.

ANG BATO NGA NAHIMO NGA PUL-AN

Pananglitan, naa kay gigunitan nga bato. Samtang gigunitan nimo kini, bato nga bugnaw pa. Ug ibutang nimo ubos sa naglagiting nga kainit sa adlaw. Paglabay sa pila ka oras nahimo nang bato nga init. Nausab ang temperature. Apan dili ka makaingon: “Dili na kini maong batoha.” Ngano man? Kay adunay pipila ka properties nga mahimong mausab samtang ang butang nagpabilin nga mao gihapon nga butang. Mao nga kinahanglan nato mailhan ang Essential characteristics ug Accidental characteristics. Kini nga distinction mas napalambo sa Aristotelian tradition.

SUBSTANCE UG ACCIDENT

Sa Aristotelian metaphysics, usa ka importante nga distinction mao ang; 

Substance - Ang butang nga anaa isip usa ka being mismo.

Accident - Usa ka property o characteristic nga anaa sa usa ka substance. Daghang nagtoo nga ang accidents mao kanang aksidente sa kadalanan. Dili na mao. Ang accident dinhi nagpasabot sa mga nagkalahilahing bayhon sa iyang hulagway. Pananglitan: Ang usa ka tawo o human person; substance. Ang iyang; height, weight, color, location, age, mga characteristics nga mahimong mausab. Ang Substance mao nga ang tawo dunay buhok. Ug kung kanang iyang buhok kulot man o tul-id o opaw, kana maoy accidents. Ang Substance mao nga ang tawo dunay ilong, apan ang accidents kung kanang tawhana taas bag ilong o pislat. Ang tawo mahimong; 5'5" ug sa atong pagtan-aw sa laing aspeto, mahimo usab siyang; naa sa Talibon, unya moadto sa Tagbilaran, unya moadto sa Cebu. Ang iyang location mausab, apan dili tungod ana mausab dayon ang iyang identity isip mao nga tawo.

Mao nga ang Metaphysics mangutana; Unsa ang substance? Unsa ang accidents?
Unsa ang essential ug unsa ang non-essential?

ANG ATONG PAGPANGITA OG “NGANO”

Usa pa ka importante nga timailhan nga nag-philosophize ta mao ang atong kanunay nga pagpangutana: “Ngano?”

Nakita nimo nga nahulog ang baso.
Mangutana ka: “Ngano nahulog?”

Nakasulti ang tawo og usa ka bikil nga pulong.
Mangutana ka: “Nganong nakasulti man siyag ingana?”

Nakakita kag maanindot nga balay.
Mangutana ka: “Kinsay naghimo niini?”

Pwede ka motubag; Basin si Jeswell ug si Kyle?

Apan mangutana pa gyud ang metaphysical thinking: “Unsa ang cause?” “Unsa ang purpose?” “Unsa ang nag-explain sa iyang existence?”

GIKAN SA PRUTAS PADULONG SA REALITY

Ang example sa prutas simple ra kaayo, apan mahimo kini nato gamiton isip hagdanan padulong sa mas lawom nga Philosophy.

Magsugod ta:

1. Nakakita ta og prutas.
↓
2. Giila nato nga adunay individual objects.
↓
3. Gibulag nato sila sumala sa characteristics.
↓
4. Gi-classify nato sila.
↓
5. Giila nato ang ilang kinds.
↓
6. Nangutana ta unsa ang nagpalahi sa usa ka kind gikan sa lain.
↓
7. Nangutana ta unsa ang nature o essence sa usa ka prutas.
↓
8. Nangutana ta unsa ang nagpabilin sa identity niini bisan adunay change.
↓
9. Nangutana ta unsa ang cause sa iyang existence.
↓
10. Nangutana ta unsa ang ultimate foundation sa tanan nga existing things.

Mao nga ang simple nga “Asa ibutang ang mangga ug asa ibutang ang caimito?”
Mahimo, kung ipadayon ang pangutana, nga mosangpot sa:

“Unsa ang nature?”
“Unsa ang essence?”
“Unsa ang identity?”
“Unsa ang substance?”
“Unsa ang cause?”
“Unsa ang Being?”

Ug mao kana ang pagsulod nato sa Metaphysics.

ANG METAPHYSICS DILI PAGPALAYO SA REALITY

Usahay ang tawo maghunahuna nga ang Philosophy puro abstract.
Apan ang tinood, ang Metaphysics nagsugod mismo sa ordinaryong reality.
Naa tay: bato, kahoy, prutas, hayop, tawo, lihok, pagka-usab, pagkawala, pagkahimo, paglungtad

Ug atong pangutan-on, nsa gyud ang nahitabo dinhi? Ang scientist mahimong magtuon sa physical process. Ang metaphysician mangutana sa mas fundamental nga level; Unsa ang Being? Unsa ang change? Unsa ang cause? Unsa ang substance? Unsa ang identity? Unsa ang possibility? Unsa ang necessity?

METAPHYSICS UG PHYSICS

Importante nga dili nato sila pingkion. Ang Physics ug Metaphysics adunay lain-laing pangutana. Pananglitan, naa kay bato nga nahulog gikan sa atop.

Ang Physics mangutana; Unsa ang acceleration? Unsa ang force? Unsa ang motion? Unsa ang mass?

Ang Metaphysics mangutana; Unsa ang change? Unsa ang causality? Unsa ang motion isip metaphysical phenomenon? Unsa ang nature sa physical object? Ngano nga ang causal relations adunay order?

Sa ato pa, 

Physics - How does this physical process happen?

Metaphysics - What is the fundamental reality and explanation underlying such things?

Dili kinahanglan pilion ang usa batok sa usa. Ang duha adunay lain-laing level sa pangutana.

ANG PAGKATAWO MISULOD NA SA PHILOSOPHY

Bisan wala pa makabasa og Philosophy ang usa ka bata, nagsugod na siya sa paggamit sa mga concepts.

Kung moingon siya: “Dili ni akong duwaan. Iya ni.”
Nagsugod siya sa konsepto sa identity ug ownership.

Kung moingon siya “Ngano?”

Nangita siya og reason or cause.

Kung moingon siya “Pareho sila.”

Naghimo siya og comparison.

Kung moingon siya “Lahi sila.”

Naghimo siya og distinction.

Kung iyang ipundok ang pareho classification.

Kung mangutana siya “Asa gikan ang tanan?”

Nagsugod siya sa ultimate explanation.

Mao nga ang philosophical capacity usa ka importanteng bahin sa rational human life.

ANG PINAKALAWOM NGA PANGUTANA

Kung ipadayon nato ang pagpangutana, moabot ta sa usa ka dakong metaphysical problem.

Naay tawo, hayop, tanom, bato, planeta, bituon, galaxy, universe. Ang tanan niini contingent beings sa classical metaphysical language—mga butang nga dili kinahanglan nga anaa ug mahimong dili unta anaa.

Busa mangutana ta: Ngano nga anaa sila?

Kung ang matag butang adunay explanation gikan sa lain, mahimo usab ta mangutana: Unsa man ang ultimate explanation sa tibuok order sa contingent reality? Ug dinhi mosulod ang classical Philosophy of God.

Mao nga ang Metaphysics mahimong moabot sa pangutana bahin sa Necessary Being. Usa ka reality nga dili dependent sa lain alang sa iyang existence. Sa Thomistic philosophy, ang inquiry mahimong mosangpot ngadto sa God as Ipsum Esse Subsistens ug: God as Pure Act

Apan importante nga atong sabton nga ang Metaphysics dili pareho sa Theology. Ang Metaphysics naggamit sa reason aron mangutana ug mangatarungan bahin sa reality. Ang Theology, ilabi na ang Sacred Theology, naglakip usab sa Divine Revelation. Busa sa Catholic thought ang Reason ug Revelation dili kinahanglan magkabangi. Ang Philosophy makatabang sa pagpangandam sa hunahuna alang sa mas lawom nga theological questions.

ANG DAKONG PANAW SA METAPHYSICS

Kung atong tan-awon ang history sa Philosophy, makita nato nga ang pangutana nagpadayon:

Thales - Unsa ang arche o first principle?

↓

Anaximander - Unsa ang ultimate source nga labaw pa sa particular things?

↓

Heraclitus

Unsa ang relationship sa Being ug Change?

↓

Parmenides - Unsa ang Being?

↓

Plato - Unsa ang mas lawom nga reality luyo sa changing sensible world?

↓

Aristotle - Unsa ang Being qua Being? Unsa ang substance, causes, act ug potency?

↓

Augustine - Unsa ang relasyon sa Creator ug Creation?

↓

Aquinas - Unsa ang distinction tali sa essence ug existence? Unsa ang Pure Act?

↓

Leibniz - Ngano nga adunay something rather than nothing?

↓

Kant - Unsa ang limitasyon sa atong capacity nga makaila sa reality?

↓

Heidegger - Unsa gyud ang kahulugan sa Being?

Bisag nagkalain-lain ang ilang mga tubag, may usa lamang ka dakong pangutana ang gibalik-balik: WHAT IS REAL? Ug sa Binisaya: UNSA GYUD ANG TINUOD NGA REALIDAD?

ANG METAPHYSICS SA SIMPLE NGA MGA BUTANG

Busa, kung ugma makakita ka og: mangga, caimito, saging, orange ayaw hunahunaa nga ordinaryo ra nga pagtan-aw sa prutas ang nahitabo. Subaya ang imong hunahuna. Giila nimo ang individual. Gi-compare nimo. Gibulag nimo. Gi-classify nimo. Gihatagan nimo og name. Giila nimo ang ilang kind. Gipangita nimo ang characteristics nga nagpalahi kanila. Ug kung mangutana ka: “Unsa may nakapahimo sa mangga ingong mangga?” Misulod na ka sa usa ka mas lawom nga philosophical territory. Kung mangutana ka: “Unsa ang nature sa mangga?” mas lawom pa. Kung mangutana ka: “Unsa may nagpabiling katarungan nga kini siya mangga gihapon bisan kini motubo, mahugasan, maputlan, mahinog, ug madunot?” Naa na kay metaphysical question bahin sa identity, change, substance, ug nature. Ug kung ipadayon pa nimo: “Nganong anaay mangga?” mas lawom na. “Nganong naa may mga prutas?” mas lawom pa. “Ngano nga anaa ang kinaiyahan?” mas lawom. “Ngano nga adunay universe imbes nga walay bisan unsa?” Dinhi nakaabot na ta sa usa sa pinakalawom nga mga pangutana sa Metaphysics.

PANAPOS

Ang Metaphysics dili lang usa ka mysterious nga subject bahin sa mga butang nga “beyond the physical.” Kini usa ka disiplina sa Philosophy nga naningkamot pagsabot sa pinaka-pundamental nga structure sa reality. Nagsugod kini sa ordinaryong mga butang nga atong makita: Kini nga butang anaa. Dayon mangutana: Unsa kini? Unsa ang iyang nature? Unsa ang nagpahimo niini nga mao kana nga butang? Ngano nga mausab man kini? Unsa ang nagpabilin sa iyang identity? Unsa ang cause niini? Ngano nga anaa kini? Ug sa katapusan: Unsa ang ultimate foundation sa tanan nga anaa? Mao kini ang katahum sa Metaphysics. Dili kini pagsulay sa pagpalayo gikan sa ordinaryong kalibotan. Hinoon, kini usa ka pagsulay sa pag-adto sa pinakalawom nga lebel sa atong ordinaryong kasinatian aron masabtan kung unsa gyud ang reality.

Busa, sa matag higayon nga mangutana ta og: “Unsa ni?” “Ngano man ni?” “Unsa ang nakapahimo niini nga ingon niini?” “Unsa ang kalainan niini ug sa lain?” “Unsa ang nagpabilin nga mao gihapon kini bisan mag-usab?” “Ngano nga anaa man kini?” Giablihan nato ang pultahan padulong sa Philosophy. Ug kung ang pangutana moabot na sa Being, existence, reality, substance, essence, cause, necessity, ug ultimate explanation, anaa na kita sa kasingkasing sa METAPHYSICS. Ang Metaphysics mao ang pagpangita sa hunahuna sa tawo sa pinaka-pundamental nga kamatooran bahin sa Being ug Reality—dili lamang kung unsa ang makita nato, kondili kung unsa ang labing lawom nga kahulogan sa atong nakita ug sa kahulogan sa pagkaanaa mismo.

Share sa Facebook