I-click bisan asa aron mobukas
  • Metaphysics

    UNSA ANG METAPHYSICS?

    Ang Pagpangutana sa Pinakalawom nga Kamatuoran sa Reality


    Pasiuna


    Sa atong adlaw-adlaw nga kinabuhi, daghan kaayong butang nga atong gibuhat nga wala nato hunahunaa nga adunay kalabotan diay sa Philosophy. Dili kinahanglan nga naa ta sa sulod sa classroom, nagbasa og libro ni Aristotle, Plato, o Aquinas, aron makaingon nga nag-philosophize ta.


    Usahay, ang atong ordinaryong pangutana, paghukom, pagklasipikar, paghan-ay, pagpangita og hinungdan, ug pagsulay sa pagsabot sa tinood nga kinaiya sa mga butang usa na ka porma sa philosophical thinking. Pananglitan, kung naa ta sa merkado ug adunay basket nga puno sa nagkalain-laing prutas, mahimo natong bulagon ang gagmay gikan sa dagko. Mahimo usab nato nga bulagon ang mga prutas sumala sa ilang porma, kolor, klase, o matang.


    Atong ibutang sa usa ka pundok ang mangga. Sa lain nga pundok ang caimito. Sa lain ang saging. Sa lain ang santol. Wala tingali nato hunahunaa nga samtang nagbuhat ta niini, naggamit na diay ta og usa ka importante nga philosophical activity: categorization o pagklasipikar. Ug sa luyo sa pagklasipikar adunay usa ka mas lawom nga pangutana: Unsa may nakapahimo nga ang usa ka butang mahimong mangga ug dili caimito? Ug dinhi nagsugod ang usa ka importante nga dalan padulong sa Metaphysics.


    Ang Metaphysics dili lang usa ka hilisgutan bahin sa mga butang nga “dili makita.” Dili usab kini pareho sa magic, superstition, o paranormal nga mga butang. Ang Metaphysics mao ang sistematikong pagpangutana bahin sa pinaka-pundamental nga aspeto sa reality: Unsa ang anaa? Unsa ang Being? Ngano nga adunay butang nga anaa? Unsa ang hinungdan nganong anaa kini? Unsa ang kinaiya sa usa ka butang? Unsa ang nagpahimo niini nga mao kana nga butang? Unsaon nato pag-ila sa usa ka butang gikan sa lain? Unsa ang kausaban Unsa ang hinungdan? Unsa ang possible ug impossible? Unsa ang contingent ug necessary? Ug sa pinakalawom nga lebel:Unsa ang ultimate foundation sa tanan nga reality? 


    Mahimong makaingon ka sa mga pangutana; "daoroy, dili na kana kinahanglan tukion. Nagdugangdugang lang nas problema ug kahasol sa tawo. Ang importante naay linung-ag ug sud-an sa lamisa." Pero ayawg saypa, ang tumoy sa maong mga pangutana maoy hinungdan nganong dunay pagkaon nga nagtungtong sa imong lamisa. Ang matag mag-uuma sa bukid kung gamay ra ug abot sa humay mangutana gyud kanunay kung ngaong gamay lamang ang abot. Sa ilang pagpangutana usa na ka dakong pilosopikal nga kalihokan. Kay kung dili sila mangutana kung nganong gamay ra ilang abot, dili sila mangita ug paagi aron mudaghan ang ani, ug malagmit makaapiktar kini sa linung-ag sa imong lamisa. Kay ang Metaphysics nagsugod sa usa ka dakong pangutana nga sagad natong gipangutana mag adlaw sa atong kinabuhi ug mao kana ang, "Ngano man?"


    I. ANG KAHULUGAN SA METAPHYSICS


    Ang Metaphysics usa ka sanga sa Philosophy nga nagtuon sa being, existence, reality, substance, causes, change, identity, possibility, necessity, ug uban pang pinaka-pundamental nga aspeto sa reality. Atong sabton ang pipila ka importanteng pulong.


    Being - Ang Being nagtumong sa unsa nga paagi ang usa ka butang anaa o naglungtad. Pananglitan: Ang kahoy adunay being. Ang tawo adunay being. Ang bato adunay being. Ang usa ka ideya adunay usa ka lahi nga paagi sa pagkaanaa kaysa sa pisikal nga bato. Busa ang metaphysical question dili lang: “Unsa ni?” Kundili, “sa unsang paagi kini anaa?”


    Existence - Ang Existence mao ang pagkaanaa. Pananglitan, mahimo kong makahunahuna og usa ka unicorn. Makadescribe ko niini. Mahimo kong mag-imagine og unicorn. Apan ang akong pagkahibalo sa konsepto sa unicorn dili pa igo aron mapamatud-an nga adunay actual unicorn sa physical reality o mga butang nga anaa sa imong palibot o anaa sa usa ka dapit. Busa lahi ang: knowing what something is ug knowing that something exists. Kini nga distinction nahimong importante kaayo sa classical Metaphysics, ilabi na kang St. Thomas Aquinas.


    Reality - Ang Reality nagtumong sa kung unsa ang tinood nga anaa, dili lang sa kung unsa ang atong gihunahuna o gihanduraw. Pananglitan, kung magdamgo ko nga naa ko sa usa ka lugar, ang akong kasinatian sa damgo tinuod isip experience, apan dili kini awtomatikong nagpasabot nga ang lugar nga akong nakita sa damgo adunay external physical existence o ang mga butang sa imong palibot o mga butang sa usa ka dapit. Busa mangutana ang Metaphysics: Unsa ang tinood nga reality?


    II. NGANONG “METAPHYSICS” ANG NGALAN?


    Dinhi adunay usa ka makapaikag nga bahin sa kasaysayan. Ang pulong Metaphysics gikan sa Greek expression: ta meta ta physika. Ang literal nga pagkahubad niini mahimong: “the things after the Physics” o “the things that come after the Physics.” Ang meta mahimong magpasabot og “after,” ug sa pipila ka konteksto mahimo usab kini magpasabot og “beyond.” Ang physika nagtumong sa natural things o mga butang nga sakop sa study of nature. Apan importante kaayo nga dili nato pasimplehon ang history ug moingon nga: “Ginganlan ni Aristotle ang iyang libro nga Metaphysics tungod kay naghisgot kini sa mga butang beyond physics.” Dili ingon ana kasimple ang origin sa ngalan.


    III. ANG HISTORY SA NGALAN


    Si Aristotle nagsulat og daghang philosophical works. Usa sa iyang dagkong proyekto mao ang pagtuon sa Physics, diin iyang gituki ang nature, change, motion, ug natural beings. Aduna usab siyay laing mga treatise nga naghisgot sa mas fundamental nga pangutana bahin sa: Being, substance, causes, first principles, God, reality. Sa ulahi pang panahon, ang mga sinulat ni Aristotle gitigom ug giorganisar ngadto sa usa ka koleksyon. Ang treatises nga atong gitawag karon nga Metaphysics gibutang human sa Physics sa maong arrangement. Mao nga usa sa traditional explanations sa ngalan mao ang: ta meta ta physika “the things after the Physics.”


    Sa kasaysayan sa transmission sa Aristotelian corpus, ang ngalan kasagarang nalambigit sa pag-organisa sa iyang mga sinulat sa ulahi nga panahon, ug tradisyonal nga gilangkit kini kang Andronicus of Rhodes, usa ka editor sa mga sinulat ni Aristotle. Ang metaphysics o metapisika mahimo nga nakakuha sa ngalan niini tungod sa usa ka makasaysayanhong aksidente sa dihang ang libro ni Aristotle nga giulohang Metaphysics gipatik. Si Aristotle mismo wala mogamit sa termolohiya nga metapisika, apan adunay usa ka editor sa iyang mga sinulat mga duha ka siglo ang milabay sa ngalan ni Andronicus of Rhodes ang nagmugna niini isip ulohan, nga lagmit nagpasabot nga kining libroha angay tun-an human sa libro ni Aristotle nga Physics: busa, literal nga nagpasabot nga 'human sa physics'. Ang maong termino nagsugod sa pagsulod sa pinulongang Ingles sa tunga-tunga sa dekada 1500 pinaagi sa Latin nga pulong nga metaphysica.


    Apan adunay usa ka importante nga punto: Ang “after Physics” dili mao ang bug-os nga philosophical meaning sa Metaphysics. Sa paglabay sa panahon, ang meta gisabot usab sa mas philosophical nga kahulugan nga: “beyond” o “beyond the study of nature.” Mao nga ang Metaphysics nahimong ngalan alang sa pagtuon sa mga pangutana nga mas fundamental pa kaysa sa ordinaryong study of nature.


    IV. ETYMOLOGY SA METAPHYSICS


    Atong bahinon ang pulong. Greek: meta + physika.


    Meta - Ang meta mahimong magpasabot og: after, beyond, among/with, depende sa paggamit. Sa ngalan nga Metaphysics, adunay duha ka importante nga historical associations. Una, after Physics. Tungod kay ang treatise gibutang human sa Physics sa arrangement sa Aristotelian works. Ikaduha, beyond Physics. Tungod kay ang subject matter niini nag-adto sa mga pangutana nga dili limitado sa particular nga physical processes.


    Physika - Ang physika gikan sa Greek physis, nga nagpasabot og nature. Ang Physics, sa classical Greek philosophical sense, dili pa pareho sa modern Physics nga atong makita karon sa laboratoryo, equations, quantum mechanics, relativity, ug uban pa. Sa Aristotle, ang study of nature naghisgot sa natural beings, change, motion, ug principles sa natural world.


    Busa kung atong sabton ang classical context: Physics → pagtuon sa natural beings ug natural change. Metaphysics → pagtuon sa mas fundamental nga mga prinsipyo sa Being ug Reality.


    V. DILI PASABOT NGA “MAGIC” ANG METAPHYSICS


    Importante nga ato ning klarohon. Kung makadungog ang usa ka tawo sa pulong nga Metaphysics, usahay iyang mahunahuna: ghosts spirits, supernatural powers, magic, occult, fortune telling, paranormal phenomena.


    Apan dili kana ang technical meaning sa philosophical Metaphysics. Ang Metaphysics usa ka branch sa Philosophy. Kung mangutana ta: “Unsa ang nature sa existence?” Metaphysical question kana. Kung mangutana ta: “Ngano nga adunay change?” Metaphysical question kana. Kung mangutana ta: “Unsa ang cause?” Metaphysical question kana. Kung mangutana ta: “Unsa ang nagpahimo nga ang usa ka butang mao kana nga butang?” Metaphysical question kana. Ug kung mangutana ta: “Ngano nga adunay something rather than nothing?” Usa usab kana sa pinakalawom nga metaphysical questions.


    VI. ANG METAPHYSICS SA ATONG ADLAW-ADLAW NGA KINABUHI


    Dinhi nato makita nga ang Philosophy dili lang para sa mga professional philosophers. Nag-philosophize ta matag adlaw, bisan wala nato kabantayi. Dili pasabot nga kada lihok nato philosophical na dayon sa formal nga kahulugan. Ang punto mao nga daghang ordinaryong desisyon ug panghunahuna naggamit og concepts, distinctions, classifications, causes, identities, ug assumptions about reality nga gituki sa Philosophy. Pananglitan: Naa ka sa merkado. Naay daghang prutas sa imong atubangan. Gusto nimo nga i-organize. Imong gibulag ang: mangga gikan sa caimito. Ngano? Kay nailhan nimo nga managlahi sila. Apan unsaon nimo pagkahibalo nga managlahi sila? Kay adunay mga characteristics nga imong nakita: porma, texture, lami, color, seed structure, physical characteristics, ug uban pa.


    Apan labaw pa niana, naa kay konsepto sa ilang kind o klase. Makaingon ka: “Kini nga prutas kay mangga.” Ug: “Kining usa kay caimito.”


    VII. ANG SIMPLE NGA PAGKLASIPIKAR SA PRUTAS


    Hunahunaa kini. Naa kay 20 ka prutas. Gibutang nimo ang dagko sa usa ka bahin. Ang gagmay sa usa ka bahin. Kana usa na ka classification. Dayon imong gibulag ang: lingin, taas, oval, pormada. Classification gihapon. Dayon imong gibulag ang: mangga, caimito, saging, santol. Mas lawom na ang imong classification kay dili na lang size ang imong gigamit. Nagsugod ka sa pag-ila sa kind. Ug dinhi naay philosophical question: Unsa may nakapahimo nga ang usa ka prutas mahimong mangga ug dili caimito? Dili lang kay lahi ang kolor. Kay mahimo man nga duha ka mangga adunay lain-laing kolor tungod sa maturity. Dili usab lang kay lahi ang size. Kay adunay gagmay nga mangga ug dagkong mangga. Busa mangutana ta: Unsa ang naghatag sa usa ka butang sa iyang identity isip usa ka particular nga kind? Kini nga pangutana moadto sa mas lawom nga concepts sa: Nature, Essence, Identity, Form, Substance


    VIII. NATURE: UNSAY “KINAIYA” SA USA KA BUTANG?


    Ang nature sa usa ka butang mao ang prinsipyo nga nagpasabot kung unsa kana nga butang ug unsang klaseha kana nga butang.


    Pananglitan: Kung moingon ka: “Mao ni ang mangga.” Dili nimo mao buot ipasabot nga: “Kini nga prutas, yellow.” Kay dili tanan mangga yellow. Dili usab nimo pasabot: “Kini nga butang dako.” Kay dili tanan mangga dako. Ang imong giila mao nga: Kini nga butang sakop sa kind nga mangga. Mao nga ang pangutana sa Metaphysics mahimong: Unsa ang metaphysical basis sa pagka-mangga niini? Kini mas lawom kaysa ordinaryong visual recognition.


    IX. CATEGORY: NGANONG GIBUTANG NATO SILA SA LAIN-LAIN NGA PUNDOK?


    Dili kita makaikyas sa kamatuoran nga ang atong hunahuna natural nga mangita og order. Kung makita nato ang: mangga + mangga + mangga, atong hunahunaon: “Pareho ni sila og kind.” Kung makita nato ang: mangga + caimito, atong mahunahuna, “Lahi ni sila og kind.” Lahilahi sila sa ilang pagkaprutas, o kinaiya isip prutas, apan pariha ra sila prutas, ug kinig maong prutas ato na usang ilahi sa mga utanon. Mao nga ang human intellect dili lang magtipon og individual objects. Nag-formulate kini og concepts. Pananglitan sugoon ka sa imong mama. "Nak, ilahi nang mga mangga sa mga caimito. Suwayig sagol ug usa ka caimito ang usa ka tapok nga mangga di ba kasab-an ka.


    Ang individual: Kini nga partikular nga mangga nga imong gigunitan. Ang concept: Manga sa kinatibuk-an nga naglangkod sa tanang matang nga manga. 

    Ang individual: Kini nga partikular nga iro nga imong nakita. Ang concept: Iro sa kinatibuk-an nga naglangkod sa tanang matang nga iro.

    Ang individual: Kini nga partikular nga tawo nga imong nakita o tawhanong persona o sa inglis gitawag ug human person. Ang concept: Human being o tawhanong kinaiya o human nature nga naglangkob sa tanang matang sa tawo.


    Ug dinhi nagsugod ang usa ka dakong philosophical problem: Ang atong concepts ba nagrepresentar sa tinuod nga structures sa reality, o produkto lamang sila sa atong hunahuna? Kini usa sa mga pangutana nga misulod sa debate tali sa: Realism, Nominalism, Conceptualism diin may dakong papel sa medieval philosophy.


    X. ANG PAGKAHIBALO SA “KIND”


    Balik ta sa prutas. Kung moingon ka: “Kini kay mangga.” Wala lang ka nag-ila sa physical appearance. Gibutang nimo siya sulod sa usa ka class o kind. Mao nga ang imong hunahuna naghimo og distinction: This individual object vs. the kind to which it belongs.


    Pananglitan: Kini nga mangga usa ka individual. Apan: Manga - usa ka universal concept o kind concept. Dili parehas ang “mangga nga naa sa akong kamot” ug ang concepto nga “mangga.” Ang partikular nga mangga nga naa sa imong kamot mao ang individual mangga. Ang mangga nga anaa sa imong hunahuna mao ang universal nga mangga. Ug kini nga distinction mahimong moadto sa usa ka mas lawom nga metaphysical issue: Sanglit ang Universal anaa lamang sa hunahuna naturalmente maikag ka gayod sa pagpangutana,


    Are universals real?


    Kana nga pangutana gihisgotan pag-ayo sa classical ug medieval Philosophy.


    XI. ANG BATA NGA NAGKAT-ON SA KALIBUTAN NAGKATEGORYA


    Hunahunaa ang usa ka bata. Sa iyang pagkabata, makakita siya og lain-laing butang: Mama. Papa. Iro. Iro. Iro. Iring. Iring. Kahoy. Kahoy. Bola. Bola.


    Hinay-hinay, makakat-on siya nga adunay mga butang nga pareho og kind. Makakat-on siya sa concept: dog. Ug dili lang: “Kana nga iro.” Mao nga ang intellect sa tawo makahimo og abstraction. Dili lang nato makita ang individual. Makahimo ta og concept nga mahimong magrepresentar sa daghang individuals. Mao nga kung moingon ko: “Tawo.” Dili lang usa ka tawo o person ang akong gipasabot. Mahimo kong maghisgot sa human beings generally o nature.


    Dinhi na ang philosophy mosulod sa pangutana bahin sa: universals, particulars, essence, nature, form, substance, ug identity.


    XII. ANG PAGKALAIN SA MANGGA UG CAIMITO


    Atong himoon nga mas lawom ang example. Naa kay:

    M1 = usa ka mangga

    C1 = usa ka caimito


    Pareho silang: prutas, edible, adunay physical form, adunay size, adunay color, adunay weight, anaa sa space, nag-usab tungod sa growth ug decay. Apan dili sila pareho og kind.


    Ngano?


    Kay adunay mga characteristics nga nagpalahi kanila.


    Busa ang atong hunahuna nag-ingon:


    Same in some respects, different in other respects.


    Pareho sila nga fruit.


    Apan lahi sila nga kind of fruit.


    Ug mao kini ang importante:


    Reality adunay distinctions.


    Ang Metaphysics nagtuon kung unsa ang pundasyon sa maong distinctions.


    XIII. ANG CONCEPT SA IDENTITY


    Kung karon buntag imong nakita ang usa ka mangga nga berde pa, ug pagkaugma nahimo na kining hinog ug yellowish, mangutana ta:


    Mao pa ba gihapon kini nga mangga?


    Oo.


    Apan unsaon?


    Nag-usab ang:


    color

    softness

    smell

    taste

    size


    Apan moingon gihapon ta:


    “Mao gihapon ni nga mangga.”


    Mao kini ang problema sa identity through change.


    Kung ang usa ka butang mag-usab, unsa ang nagpabilin nga mao gihapon siya?


    Kini usa ka metaphysical question.


    XIV. ANG BATO NGA NAHIMO NGA PUL-AN


    Pananglitan, naa kay bato.


    Karon:


    bato nga bugnaw.


    Ug ibutang nimo sa adlaw.


    Paglabay sa usa ka oras:


    bato nga init.


    Nausab ang temperature.


    Apan dili nimo moingon:


    “Dili na kini mao nga bato.”


    Ngano?


    Kay adunay pipila ka properties nga mahimong mausab samtang ang butang nagpabilin nga mao gihapon nga butang.


    Mao nga kinahanglan nato mailhan ang:


    Essential characteristics


    ug


    Accidental characteristics


    Kini nga distinction labi nga napalambo sa Aristotelian tradition.


    XV. SUBSTANCE UG ACCIDENT


    Sa Aristotelian metaphysics, usa ka importante nga distinction mao ang:


    Substance


    Ang butang nga anaa isip usa ka being mismo.


    Accident


    Usa ka property o characteristic nga anaa sa usa ka substance.


    Pananglitan:


    Ang usa ka tawo:


    substance


    Ang iyang:


    height

    weight

    color

    location

    age


    mga characteristics nga mahimong mausab.


    Ang tawo mahimong:


    5'5"


    ug sa atong pagtan-aw sa laing aspeto, mahimo usab siyang:


    naa sa Talibon,


    unya moadto sa Bohol,


    unya moadto sa Cebu.


    Ang iyang location mausab, apan dili tungod ana mausab dayon ang iyang identity isip mao nga tawo.


    Mao nga ang Metaphysics mangutana:


    Unsa ang substance?


    Unsa ang accidents?


    Unsa ang essential ug unsa ang non-essential?


    XVI. ANG ATONG PAGPANGITA OG “NGANO”


    Usa pa ka importante nga timailhan nga nag-philosophize ta mao ang atong kanunay nga pagpangutana:


    “Ngano?”


    Nakita nimo nga nahulog ang baso.


    Mangutana ka:


    “Ngano nahulog?”


    Nakasulti ang tawo og usa ka butang.


    Mangutana ka:


    “Ngano niya gisulti?”


    Nakita nimo nga adunay balay.


    Mangutana ka:


    “Kinsa naghimo niini?”


    Nakita nimo ang balay.


    Mangutana pa ka:


    “Ngano nga gihimo man?”


    Mahimo nimong tubagon:


    “Aron puy-an.”


    Apan mangutana pa gyud ang metaphysical thinking:


    “Unsa ang cause?”


    “Unsa ang purpose?”


    “Unsa ang nag-explain sa iyang existence?”


    XVII. GIKAN SA PRUTAS PADULONG SA REALITY


    Ang example sa prutas simple ra kaayo, apan mahimo kini nato gamiton isip hagdanan padulong sa mas lawom nga Philosophy.


    Magsugod ta:


    1. Nakakita ta og prutas.



    2. Giila nato nga adunay individual objects.



    3. Gibulag nato sila sumala sa characteristics.



    4. Gi-classify nato sila.



    5. Giila nato ang ilang kinds.



    6. Nangutana ta unsa ang nagpalahi sa usa ka kind gikan sa lain.



    7. Nangutana ta unsa ang nature o essence sa usa ka butang.



    8. Nangutana ta unsa ang nagpabilin sa identity niini bisan adunay change.



    9. Nangutana ta unsa ang cause sa iyang existence.



    10. Nangutana ta unsa ang ultimate foundation sa tanan nga existing things.


    Mao nga ang simple nga:


    “Asa ibutang ang mangga ug asa ibutang ang caimito?”


    Mahimo, kung ipadayon ang pangutana, nga mosangpot sa:


    “Unsa ang nature?”


    “Unsa ang essence?”


    “Unsa ang identity?”


    “Unsa ang substance?”


    “Unsa ang cause?”


    “Unsa ang Being?”


    Ug mao na ang pagsulod nato sa Metaphysics.


    XVIII. ANG METAPHYSICS DILI PAGPALAYO SA REALITY


    Usahay ang tawo maghunahuna nga ang Philosophy puro abstract.


    Apan ang tinuod, ang Metaphysics nagsugod mismo sa ordinaryong reality.


    Naa tay:


    bato


    kahoy


    prutas


    hayop


    tawo


    lihok


    pag-usab


    pagkawala


    pagkahimo


    paglungtad


    Ug atong pangutan-on:


    Unsa gyud ang nahitabo dinhi?


    Ang scientist mahimong magtuon sa physical process.


    Ang metaphysician mangutana sa mas fundamental nga level:


    Unsa ang Being?


    Unsa ang change?


    Unsa ang cause?


    Unsa ang substance?


    Unsa ang identity?


    Unsa ang possibility?


    Unsa ang necessity?


    XIX. METAPHYSICS UG PHYSICS


    Importante nga dili nato sila kontraon.


    Ang Physics ug Metaphysics adunay lain-laing pangutana.


    Pananglitan, naa kay bato nga nahulog gikan sa atop.


    Ang Physics mangutana:


    Unsa ang acceleration?


    Unsa ang force?


    Unsa ang motion?


    Unsa ang mass?


    Ang Metaphysics mangutana:


    Unsa ang change?


    Unsa ang causality?


    Unsa ang motion isip metaphysical phenomenon?


    Unsa ang nature sa physical object?


    Ngano nga ang causal relations adunay order?


    Busa:


    Physics:


    How does this physical process happen?


    Metaphysics:


    What is the fundamental reality and explanation underlying such things?


    Dili kinahanglan pilion ang usa batok sa usa.


    Ang duha adunay lain-laing levels sa pangutana.


    XX. ANG PAGKATAWO MISULOD NA SA PHILOSOPHY


    Bisan wala pa makabasa og Philosophy ang usa ka bata, nagsugod na siya sa paggamit sa mga concepts.


    Kung moingon siya:


    “Dili ni akong dulaan. Iya ni.”


    Nagsugod siya sa konsepto sa:


    identity


    ug


    ownership.


    Kung moingon siya:


    “Ngano?”


    Nangita siya og:


    reason or cause.


    Kung moingon siya:


    “Pareho sila.”


    Naghimo siya og:


    comparison.


    Kung moingon siya:


    “Lahi sila.”


    Naghimo siya og:


    distinction.


    Kung iyang ipundok ang pareho:


    classification.


    Kung mangutana siya:


    “Asa gikan ang tanan?”


    Nagsugod siya sa:


    ultimate explanation.


    Mao nga ang philosophical capacity usa ka importanteng bahin sa rational human life.


    XXI. ANG PINAKALAWOM NGA PANGUTANA


    Kung ipadayon nato ang pagpangutana, moabot ta sa usa ka dakong metaphysical problem.


    Naa ang:


    tawo

    hayop

    tanom

    bato

    planeta

    bituon

    galaxy

    universe


    Ang tanan niini contingent beings sa classical metaphysical language—mga butang nga dili kinahanglan nga anaa ug mahimong dili unta anaa.


    Busa mangutana ta:


    Ngano nga anaa sila?


    Kung ang matag butang adunay explanation gikan sa lain, mahimo usab ta mangutana:


    Unsa man ang ultimate explanation sa tibuok order sa contingent reality?


    Ug dinhi mosulod ang classical Philosophy of God.


    Mao nga ang Metaphysics mahimong moabot sa pangutana bahin sa:


    Necessary Being


    usa ka reality nga dili dependent sa lain alang sa iyang existence.


    Sa Thomistic philosophy, ang inquiry mahimong mosangpot ngadto sa:


    God as Ipsum Esse Subsistens


    ug:


    God as Pure Act


    Apan importante nga atong sabton nga ang Metaphysics dili pareho sa Theology.


    Ang Metaphysics naggamit sa reason aron mangutana ug mangatarungan bahin sa reality.


    Ang Theology, ilabi na ang Sacred Theology, naglakip usab sa Divine Revelation.


    Busa sa Catholic thought:


    Reason ug Revelation dili kinahanglan mag-away.


    Ang Philosophy makatabang sa pagpangandam sa hunahuna alang sa mas lawom nga theological questions.

0 comments:

Leave a Reply

Tulo ka hinungdanong pangutana nga dili nato matubag kon Biblia lamang ang atong saligan.

Una – Giunsa man nato paghibalo sa sakto nga ihap (canon) sa mga basahon sa Biblia? Sa wala pa himoa ang pagtapok sa mga basahon sa Bag-ong Tugon daghang mga basahon nga Kristohanon nga gipakaylap. Kinsa man ang nagpaila kanato sa 27 ka libro sa Bag-ong Tugon isip linamdagan? Walay lain kondili ang Simbahang Katoliko ubos sa paglamdag sa Espiritu Santo pinaagi sa Konsilyo sa Kartago sa tuig 397 AD human sa pag-aprobar sa Santo Papa mipakanaog sa mahukumon gayod ug alang sa tanang panahon kon unsang mga basahona ang maapil sa Biblia ug unsa ang dili. Ang unang mga sinulat dugay na nga nangahanaw. Ang ania kanato karon mao ang kopya sa kopya sa orihinal. Kinsa man ang nag-garantiya nga husto ug matinud-anon ang teksto sa kopya? Ang Simbahang Katoliko pinasikad sa iyang karaang Tradisyon, diha sa iyang panudlo ug sa iyang liturhiya masayod kon unsa ang matuod nga teksto ug unsa ang sayop.

Ikaduha - Giunsa man nato paghibalo nga sakto ang pagkahubad sanglit daghan kanato, ang atong gigamit nga Bibliang hubad “translation” gikan sa Hebreo, Griego, ug Aramaico? Aron pagpiho sa husto nga hubad sa atong kaugalingon kinahanglan pa nga magtuon kita sa orihinal nga pinulongan ug pipila man kanato ang makahimo niining malisod nga tahas? Sa makausa pa, kinahanglan nga mosandig kita sa autoridad sa Simbahan.

Ikatulo - Giunsa man nato pagsiguro nga husto ang atong pagsabot kun interpretasyon sa atong gibasa? Ang matag pastor nga tigtukod og bag-ong tinuhoan pulos gyod moangkon nga ang ilang sabot maoy husto apan wala silay panagkauyon kon unsa gyod ang gipasabot sa letra sa Kasulatan. Alang sa mga Katoliko ang dili masayop nga autoridad sa Simbahan nga tinukod ni Cristo ang maghatag kaniyag kasigurohan nga ang iyang nadawat mao ang lonsay nga pulong sa Dios nga walay sambog sa kasaypanan gumikan sa tawhanong panabot.
Ang Simbahan gihatagan ni Cristo sa bugtong katungod sa pagtudlo ug paghubad sa diosnong gipadayag nga nakarga sa Biblia nga mao ang diosnong gipadayag nga nasulat ug sa Tradisyon nga mao ang diosnong gipadayag nga wala na masulat ug nahipasa pinaagi sa binaba nga panudlo.

Ang Simbahan wala magkuha sa hingpit nga kasigurohan sa tanan nga gipadayag sa Dios gikan sa Biblia lamang kondili gikan sa duha ka tinubdan nga mao ang Biblia ug ang Tradisyon.

Ang Biblia ug ang Tradisyon angay nga hatagan sa samang pagtagad isip sudlanan sa pulong sa Dios. Ang katungod sa pagkadili-masayop sa pagpanudlo labot sa kinahanglan alang sa kaluwasan sa tawo wala isaad ni Cristo ngadto sa matag magbabasa sa Biblia kondili ngadto sa buhi nga autoridad sa Simbahan nga gitawag og “Magisterium” nga gilangkoban sa Sto. Papa ug sa tanang kaobispohan nga nahiusa sa Sto. Papa.
Ang Biblia naghisgot sa tulo ka matang sa tradisyon.

Una - sa mga Patriarca, “ug ang akong mga pulong nga gipasulti ko kaninyo, dili gayod mawala diha sa inyong baba ni sa baba sa inyong mga anak ug mga apo sukad karon ug hangtod sa kahangtoran” (Isa. 59:21).

Ikaduha - sa mga Apostoles, si San Pablo nag-awhag, “mga igsoon hupti ninyo nga malig-on ang mga pagtulon-an nga among gitudlo kaninyo pinaagi sa among mga sulat o sa among tradisyon” (2 Tes. 2:15) ug siya usab nagpahimangno, likayi ninyo kadtong dili modawat sa atong tradisyon” (2 Tes. 3:6).

Ikatulo - sa mga Judio, nga mao ang gisaway ni Cristo sa Mat. 15:2-6 tungod kay sila nagtudlo nga kon ang usa ka tawo may ikatabang unta sa iyang amahan o inahan, apan siya moingon, “iya kini sa Dios”, dili na kinahanglan nga tahoron niya ang iyang amahan.